Nie było jednego momentu wynalezienia
Szwedzki Riksbank utworzono w 1668 roku z pozostałości Stockholms Banco; nazywa się on najstarszym bankiem centralnym świata. Bank Anglii powstał w 1694 roku głównie w związku z finansowaniem rządu. W pierwszych dekadach żadna z tych instytucji nie wykonywała wszystkich dzisiejszych funkcji banku centralnego.
Inne państwa dochodziły do takiej instytucji przez uprzywilejowany bank emisyjny, skarb państwa albo potrzebę koordynowania banków komercyjnych. W USA ustawą z 1913 roku, po kolejnych panikach bankowych, utworzono System Rezerwy Federalnej; dwanaście regionalnych banków rozpoczęło działalność w 1914 roku.
Funkcje dodawano stopniowo
Bank centralny może emitować banknoty, prowadzić rachunki banków komercyjnych i rządu, zapewniać ostateczny rozrachunek płatności, zarządzać rezerwami oraz wpływać na krótkoterminowe stopy procentowe. Może również sprawować nadzór lub dbać o stabilność systemu, choć dokładne kompetencje różnią się między państwami.
Monopol banknotowy często pojawiał się stopniowo, a nie w dniu założenia banku. Zmieniały się też cele: początkowo mogło dominować finansowanie wojny lub państwa, później stabilność waluty, banków, cen albo zatrudnienia. Bank centralny to więc rodzina instytucji, a nie jeden niezmienny wzorzec.
- emitent gotówki i rezerw bankowych
- bank rządu i centrum rozrachunku banków
- wykonawca polityki pieniężnej
- w części systemów także nadzorca i pożyczkodawca ostatniej instancji
Po co centralizować i jakie powstaje ryzyko
Wspólne aktywo rezerwowe i centrum rozrachunku zmniejszają liczbę dwustronnych zobowiązań, które banki muszą osobno kontrolować. W czasie paniki bank centralny może pożyczyć pod zabezpieczenie i zapobiec temu, by wymuszona wyprzedaż aktywów zaszkodziła również zdrowym bankom.
Skupienie uprawnień rodzi też ryzyko błędu polityki, nacisku politycznego, nierównych skutków i pokusy nadużycia. Niezależność, jasny mandat, publikowanie decyzji i demokratyczna odpowiedzialność mają ograniczać tę władzę, lecz nigdy nie czynią decyzji pieniężnych czysto technicznymi i pozbawionymi konsekwencji.
Bitcoin nie ma banku centralnego
Bitcoin nie ma instytucji, która zmieniałaby harmonogram emisji zależnie od koniunktury, ustalała stopę bazową lub tworzyła rezerwy bankowe. Węzły sprawdzają reguły, a uczestnicy przyjmują zmianę, uruchamiając zgodne oprogramowanie. Ogranicza to swobodę jednego ośrodka.
Sieć nie potrafi jednak uratować niewypłacalnego powiernika, cofnąć błędnej transakcji ani udzielić awaryjnego kredytu. Bitcoin inaczej rozwiązuje emisję i rozrachunek; nie zastępuje automatycznie całej infrastruktury kryzysowej, kredytowej i ochrony konsumenta związanej z bankowością centralną.